Ik ben een vierdejaars student Culturele Maatschappelijke Vorming aan de Haagse Hogeschool. Ik ben 23, woon in Den Haag en verwacht mijn studie in november 2010 af te ronden.

Tijdens deze studie heb ik me vooral gericht op het domein kunst en cultuur en dit wil ik ook terug laten komen in mijn scriptie, die ik zal toespitsen op KijkRuimte en de van der Pekbuurt in Amsterdam Noord. In opdracht van KijkRuimte zal ik de komende vier maanden onderzoek doen in de van der Pekbuurt naar het proces van gentrificatie en de betekenis van sociale cohesie anno 2010. Daarnaast zal ik kijken hoe ik de kunst kan betrekken bij de wijk en wat voor invloed dat heeft. Aan de hand van literatuuronderzoek, interviews en enquêtes zal ik uiteindelijk tot een advies komen, wat KijkRuimte moet ondersteunen in het verbeteren van het sociaal weefsel in Amsterdam Noord door middel van kunstzinnige invullingen. Om mijn onderzoeksproces zo openbaar mogelijk te maken zal ik de komende vier maanden mijn bevindingen posten op deze site. Reacties in welke vorm dan ook zijn meer dan welkom en kunnen zorgen voor nieuwe input wat het onderzoek ten goede kan komen.

Zodat jullie beetje een idee krijgen van wat ik van plan ben, heb ik hieronder een opzet gemaakt van het onderzoek en hoe ik het ga aanpakken de komende maanden. Deze opzet beschrijft het proces en welke middelen ik ga gebruiken om tot een goed advies te komen. Ik hoop dat jullie veel plezier hebben bij het lezen van mijn stukken en ik ben benieuwd naar de reacties!

Aan de hand van het afstuderen is het de bedoeling dat je als aankomende CMV professional voor een externe opdrachtgever een onderzoek uitvoer wat moet leiden tot een adviesrapport. Het is de bedoeling een probleemstelling te formuleren die van toepassing is op het CMV werkveld.

Ik heb gekozen voor een opdrachtgever die zich bevind in het domein kunst en cultuur. KijkRuimte is een cultureel onderzoeksplatform die is gevestigd in Amsterdam Noord, de van der Pekbuurt. De instelling biedt een werk en woonplek voor (internationale) kunstenaars die zich gaan bezig houden met verschillende kunstzinnige projecten in de van der Pekbuurt. KijkRuimte wil graag een bijdrage leveren aan de wijk op cultureel gebied nu de wijk een proces doorgaat van gentrificatie.

In dit onderzoeksopzet zal ik KijkRuimte omschrijven en verantwoorden waarom deze instelling voldoet aan de aspecten van het CMV werkveld. Daarnaast heb ik vraagstellingen geformuleerd en zullen die de rode draad vormen van het onderzoek. De onderwerpen zoals sociale cohesie, de tussentijd en stadswijken die in het proces van transformatie zitten komen aan bod in het onderzoek en de opzet. Ik zal ook toelichten hoe en wanneer ik te werk zal gaan.

Deze opzet moet het startsein geven voor het onderzoek en ten waarmee ik mijn opleiding afsluit.

Jana Mol, Den Haag juni 2010

KijkRuimte

Cultureel kunstplatform Amsterdam Noord

De instelling

KijkRuimte is een cultureel onderzoeksplatform in Amsterdan Noord. KijkRuimte biedt een werkplek aan verschillende kunstenaars die er twee jaar zullen wonen en werken. Daarnaast fungeert, KijkRuimte ook als ontmoetingsplek voor verschillende kunst- en culturele gemeenschappen en bewoners in Amsterdam Noord. KijkRuimte is gevestigd in de Van der Pekbuurt en is drie dagen per week opengesteld voor publiek.

Doel van de instelling

KijkRuimte wil als ontmoetingsplek mogelijkheden creeren, voor de bewoners van de wijk zodat ze in contact komen met kunstenaars en onderzoekers. Deze positieve confrontatie moet voor beiden partijen het perspectief verrijken op het gebied van ontmoeting en kunst. KijkRuimte biedt kunstenaars en onderzoekers van buiten de wijk een werkplek zodat ze een verfrissende objectieve blik kunnen werpen op de wijk wat voor nieuwe input kan zorgen. Een input die van toevoeging kan zijn op het sociale weefsel van de wijk. Bewoners worden betrokken bij het creatieve proces wat ervoor zorgt dat er geen kunst wordt vertoond aan passief publiek. KijkRuimte wil verrijking in de wijk aan kennis, gedachtegangen en methodes door middel van alternatief sociaal en cultureel denken. KijkRuimte staat open voor de creativiteit en de verbeeldingskracht van de wijkbewoners en maakt het kunstzinnige proces inzichtelijk zodat bewoners ook daadwerkelijk betrokken raken bij het onderzoek. Daarnaast wil KijkRuimte kennis ontwikkelen, die nauw in relatie staat met andere stedelijke vernieuwingsgebieden die sociale geëngageerde projecten hanteren in de wijk.

Sociale cohesie is niet vanzelfsprekend met name in de grote steden. De overheid, gemeentes en fondsen zien graag dat de sociale cohesie wordt bevorderd in de stadswijken. Culturele en maatschappelijke instellingen moeten projecten realiseren die streven naar een leefbare en duurzame samenleving.

KijkRuimte vindt dat je als buren elkaar niet hoeft te kennen zolang de bewoners elkaar maar herkennen, in de openbare ruimte. Een ontmoetingsplek moet dan ook een plek zijn waar de meest uiteenlopende mensen elkaar kunnen tegenkomen. KijkRuimte wil deze ontmoetingsplek creëren in de van der Pekbuurt, vanuit deze plek worden ook de culturele activiteiten georganiseerd. Daarnaast neemt KijkRuimte het begrip sociale cohesie onder de loep. Is sociale cohesie nog wel toepasbaar op een grote stad zoals Amsterdam? Is sociale cohesie niet een vorm van dorpsmentaliteit die vroeger in de oude stadswijken nog aan orde was en wat betekent sociale cohesie anno 2010? Al deze vragen en ontwikkelingen zal ik betrekken op de bewoners van de wijk en meenemen in het onderzoek.

(Een Migratory Blue Point project in Amsterdam, Leao i.s.m Kane, Willemsen)

Actuele ontwikkelingen in de wijk

Amsterdam Noord zit op dit moment in een periode van gentrificatie wat de wijk beïnvloedt op sociaal en cultureel gebied. KijkRuimte wil met haar projecten investeren in de interactie tussen de bewoners en het verbeteren van de sociale- en culturele netwerken in het Stadsdeel. De gentrificatie van het stadsdeel Amsterdam Noord houd in dat de gemeente de wijk wil verbeteren op sociaal, cultureel en economisch gebied. Op dit moment heeft Amsterdam te kampen met een woningtekort, stadsdeel Noord moet een uitkomst bieden voor dit probleem. De gentrificatie bestaat uit sloop, nieuwbouw en renovatie van de Van der Pekbuurt waar onder ander KijkRuimte is gevestigd. KijkRuimte wil een bijdrage leveren aan de ontwikkelingen die het stadsdeel momenteel doorstaat, dit op zowel sociaal als cultureel gebied. Verschillende (kunst)projecten zullen inspelen op deze ontwikkelingen en de bewoners betrekken bij de vernieuwingen die Noord te wachten staat.

Met welk probleem of vraagstuk zit KijkRuimte?

KijkRuimte wil graag aandacht besteden aan de korte ontmoetingen die er zijn of creëren tussen de bewoners van de Van der Pekbuurt. Hoe gaan we om met de tijdelijkheid van de wijk en zijn bewoners? In hoeverre heeft de gentrificatie van de wijk invloed op haar bewoners? Hoe ervaren de bewoners de transformatie van hun wijk en wat voor gevolgen heeft de stadsvernieuwing voor hun in petto? KijkRuimte vraagt zich af wat zij in deze periode van tijdelijkheid kunnen betekenen voor de bewoners op cultureel niveau.

De kwestie rondom wijken in transformatie zal op micro (bewonersperpectief) en op macro (stedelijk perspectief) niveau moeten worden onderzocht. Daarnaast is het van belang hoe KijkRuimte kan inspelen op de ontwikkelingen die de wijk doorgaat. Naast het proces van gentrificatie kijkt, KijkRuimte ook met een kritisch oog naar het begrip sociale cohesie wat volgens de instelling neigt, naar de oude dorpsmentaliteit. Er doet zich een moderniseringsproces voor waarin traditionele samenlevingsverbanden ondergeschikt worden aan een maatschappij die anoniemer, rationeler en zakelijker is. (De warme stad, Müller)). Het moderniseringsproces is een van de aspecten die bijdragen aan de individualisering wat het bevorderen van de sociale cohesie moeilijker maakt. Een bekend voorbeeld hier van is het feit dat we onze eigen buren niet meer kennen.

Doelgroep

KijkRuimte richt zich op een brede doelgroep die loopt van buurtbewoner tot de culturele sector in Nederland. Voor het externe onderzoek staan de bewoners centraal en zal ik daarnaast ook richten tot de lokale culturele instellingen. Voor het interne onderzoek zal ik me breder oriënteren door ook op landelijk niveau te kijken naar soortgelijke projecten en wijken.

De bewoners van de van der Pekbuurt die centraal staan tijdens het onderzoek verkeren op dit moment in een periode van onzekerheid door de stadsvernieuwingsplannen. De van der Pekbuurt bedraagt 1440 woningen waar grotendeels Marokkaanse en Turkse families wonen.

Directe belanghebbenden

De directe belanghebbenden zijn KijkRuimte en de maatschappelijke en culturele organisaties die zich in de wijk bevinden. Hieronder valt ook de woningbouwcorporatie Ymere die zich ook op maatschappelijk gebied inzet in de wijk.

Indirecte belanghebbenden

De indirecte belanghebbenden zijn in dit geval de bewoners en de winkeliers van de van der Pekbuurt in Amsterdam Noord. Deze belanghebbenden zullen beiden in op een indirecte manier met het onderzoek in aanraking komen. De bewoners en winkeliers zullen indirect baat hebben bij het onderzoek en advies. KijkRuimte kan gebruik maken van dit advies en dit gebruiken voor culturele invullingen die bedoeld zijn voor de wijk. Ten slotte zal de gemeente de indirect belang hebben bij het behoefte onderzoek en kunnen andere wijken die verkeren in een proces van tijdelijkheid mee profiteren bij het onderzoek.

Amsterdam Noord, van der Pekbuurt

Waar

Het onderzoeksgebied is Amsterdam Noord, de van der Pekbuurt. In het begin van de twintigste eeuw besloot de gemeente Amsterdam betaalbare woningen te bouwen voor arbeiders uit de stad. Op deze manier werd een groot deel van het krottenprobleem opgelost in de Jordaan. Ronde 1930 was de bouw van de van der Pekbuurt voltooid en gingen veel jonge gezinnen zich vestigen in het nieuwe stadsdeel wat aan de andere kant van het IJ lag. In de tweede wereldoorlog werd de wijk zwaar getroffen door de bombardementen en moest de wijk voor een deel worden herbouwd.

(www.noord.amsterdam.nl) geraadpleegd op 25 mei 2010)

Amsterdam Noord was het vergeten deel van Amsterdam, het stadsdeel werd gescheiden van de rest van de stad door het IJ waardoor Noord minder toegankelijkheid was. De wijk bestond na het verdwijnen van een groot deel van industrie in de jaren ‘60 alleen nog maar uit verlaten gebouwen en arbeiderswoningen. Nu de stad Amsterdam met een woningtekort te kampen heeft is Noord een stuk aantrekkelijker geworden voor de gemeente en projectontwikkelaars omdat dit stadsdeel veel woonruimte te bieden heeft. Amsterdam Noord moet weer op sociaal, cultureel en economisch gebied op de kaart worden gezet om weer een belangrijk en interessant deel te vormen met de rest van de stad. Culturele instellingen en kunstenaars beginnen zich te vestigen vanaf de jaren ’90, wat zorgt voor een kleine opleving in het stadsdeel. In 2000 begon het proces van gentrificatie in het stadsdeel Noord waarbij nieuwbouw, sloop en renovatie een onderdeel van vormen. De van der Pekbuurt zal ook een periode ingaan van nieuwbouw, sloop en nieuwbouw wat betekent dat veel bewoners noodgedwongen moeten vertrekken. Dit zal van invloed zijn op de wijk op sociaal en cultureel gebied. (Projectbeschrijving Kijkruimte, Een Migratory Blue Point project in Amsterdam van Daniela Paes Leao i.s.m Tabitha Kane en Merel Willemsen)

Op dit moment zijn veel Turkse en Marokkaanse gezinnen gevestigd in de van der Pekbuurt. Volgens de Gemeente Amsterdam, dienst onderzoek en statistiek zijn de Turkse en Marrokaanse gemeenschap sterker vertegenwoordigd dan andere nationaliteiten in Amsterdam Noord. Er waren in het 2009 zo’n 6164 Marrokaanse bewoners en 3703 Turkse bewoners. (http://www.os.amsterdam.nl/tabel/3931/)

Al een deel van de van der Pekbuurt is leeggehaald en zijn bewoners vertrokken naar een ander deel van de stad. Tijdens het onderzoek zal de transformatie van de wijk blijven voortgaan wat interessante zaken kan opleveren omdat ik er direct mee geconfronteerd zal worden.

Het onderzoek

Beschrijving van de opdracht:

Een onderzoek naar de wensen en verlangens van de bewoners van Amsterdam Noord met betrekking tot tijdelijke culturele invulling, toegespitst op het sociale cohesie vraagstuk. Aan de hand van het onderzoek zal eerst literatuur bestudeerd worden en soortgelijke projecten om een theoretisch kader te vormen daarna wordt de wijk op sociaal en cultureel gebied in kaart gebracht. Ik zal tijdens een case study kijken naar drie voorafgaande projecten van KijkRuimte en soortgelijke projecten die elders hebben plaatsgevonden

Resultaat:

Een onderzoek dat de wensen en verlangens van de bewoners van de van der Pekbuurt weergeeft, wat de dorpscultuur los laat en de stedelijke cultuur als uitgangspunt heeft. Daarnaast zal ik mijn eigen visie loslaten op eventuele tijdelijke culturele invullingen die KijkRuimte kan toepassen in de wijk

Het onderzoek zal bestaan uit:

- een theoretisch onderzoek waarin ik literatuur bestudeer en begrippen die in relatie staan met het onderzoek zoals sociale cohesie, de tussentijd, gentrificatie en individualisering onderbouwen en toelichten.

- Ik zal soortgelijke projecten bestuderen en aan de hand daarvan ontwikkel in een sociale kaart en een SWOT van de wijk.

- een onderzoek naar de bewoners van de van der Pekbuurt , culturele en maatschappelijke instellingen die gevestigd zijn in de wijk en gemeentelijke instellingen ik zal door middel van 100 enquêtes en 5 half gestructureerde interviews gegevens verzamelen.

- Een adviesrapport die de verlangens en behoeftes weergeeft van de bewoners van de van der Pekbuurt en hoe KijkRuimte kan inspelen op deze behoeftes en verlangens door middel van culturele invullingen.

Tijdens het onderzoek zal ik mij proces toegankelijk maken voor publiek. Dat houdt in dat ik het proces van het onderzoek openbaar maak voor externen. Op deze manier stimuleer ik dat de bewoners en bezoekers van de van der Pekbuurt betrokken raken bij het onderzoek en ook willen deelnemen aan het onderzoek. Daarnaast kan onverwachte input zorgen voor een positieve wijziging of word ik juist geconfronteerd met mijn eigen product wat ook voor nieuwe inzichten kan zorgen. Ik zal mijn bevindingen tijdens en na het onderzoek terugkoppelen aan de wijk door middel van het schrijven van een blog waar ik mijn bevindingen tijdens het onderzoek openbaar zal maken. Het inzichtelijk maken van mijn werkproces is leerzaam omdat ik op deze manier open sta voor nieuwe input die me tot nieuwe inzichten kan brengen.

Maatschappelijke relevantie

Maatschappelijke ontwikkelingen zoals individualisering, de toename van diversiteit en verstedelijking zijn factoren die meespelen in het onderzoek. De individualisering is een ontwikkeling die zich vooral de laatste decennia heeft voorgedaan. Van sociale controle onder buurtbewoners is vrijwel geen sprake, meer vooral in de grote steden herkennen, mensen elkaar niet meer. Het bevorderen van de sociale cohesie onder wijkbewoners staat dan ook op de gemeentelijke agenda van veel steden. Het vraagstuk rondom sociale cohesie is een aspect wat veel gaat terugkomen in het onderzoek. De toename van diversiteit staat voor de bewoners van de van der Pekbuurt die veelal een etnische afkomst hebben. Ten slotte speelt de verstedelijking een grote rol wat betreft de transformatie die de van der Pekbuurt op dit moment doorgaat. De wijk zal meer worden betrokken bij de rest van Amsterdam omdat de stad te kampen heeft met een woningtekort en de krachten en kansen van het stadsdeel Noord in ziet. De wijk zal aantrekkelijker moeten worden gemaakt op cultureel, economisch en maatschappelijk gebied. Deze ontwikkeling zal de wijk meer aantrekkelijker moeten maken voor buitenstaanders en nieuwkomers.

Relevantie met de opleiding

KijkRuimte is zowel cultureel als maatschappelijk betrokken bij de van der Pekbuurt. Ze doelen op ontmoeting tussen de bewoners en willen het sociaal vermogen in de wijk versterken. Het onderzoek biedt voor mij als aankomende CMV professional de kans om kennis te maken, met de bewoners, culturele, maatschappelijke instellingen en de gemeente Amsterdam. Wat mij brengt tot de volgende compenties; de CMV’er is in staat de situaties en de achtergronden van diverse klanten (individuen, groepen, organisaties en samenlevingsverbanden) te verkennen en te analyseren.

Kijkruimte wil graag de herkenning in de wijk bevorderen en de sociale duurzaamheid in de wijk vergroten. Daarnaast is het een voordeel dat bewoners aan de hand van het onderzoek kennis kunnen maken met KijkRuimte en de mogelijkheid krijgen te deelnemen aan verschillende activiteiten. Op deze manier ontstaat er een binding met KijkRuimte en wellicht ander sociaal, culturele instellingen. De CMV’er is in staat contact te leggen met diverse klanten, opdat agogische relaties tot stand kunnen komen en samenwerking gestimuleerd wordt. Daarnaast zal ik ook de gemeente en de woningbouwvereniging betrekken in het onderzoek aangezien zij een grote rol spelen in het proces van de transformatie. Ik zal daarnaast ook als intermediar optreden tussen de bewoners en de instellingen. De CMV’er is in staat professionele relaties met overheden en met andere organisaties te ontwikkelen. Het uitgangspunt van het onderzoek is het sociale cohesie vraagstuk wat interessant is voor een CMV’er om onder de loep te nemen. Daarnaast zal ik niet alleen het begrip sociale cohesie bestuderen ik zal ook kijken hoe de sociale cohesie in de wijk bevorderd kan worden

De opdracht is erg bruikbaar aangezien KijkRuimte in de projectomschrijving het vraagstuk rondom sociale cohesie aankaart. Daarnaast is er nog geen sociale kaart die duidelijk de culturele en sociale instellingen in de wijk weergeeft. De case study zal mij als toekomstige CMV’er inzichten geven wat betreft het tot stand komen van nieuwe culturele invullingen in de van der Pekbuurt. De CMV’er is in staat om culturele en kunstzinnige activiteiten te ontwerpen voor en met diverse klanten.

(Alert en Ondernemend 2.0 opleidingsprofiel culturele en maatschappelijke vorming)

Vraagstellingen

Voor het onderzoek ben ik tot de volgende vraagstelling en deelvragen gekomen:

Hoe ervaren de bewoners van de van der Pekbuurt, het proces van de tussentijd en welke, tijdelijke, culturele invullingen kan KijkRuimte inzetten die de sociale cohesie deze wijk in periode van stadsvernieuwing versterken?

- Wat is sociale cohesie en in hoeverre staat deze in relatie tot de dorpsmentaliteit van oude stadswijken?

- Wat betekent ‘de tussentijd’ en het proces van gentrificatie voor een wijk met name, voor de bewoners?

- Hoe gaan de bewoners van de van der Pekbuurt om met de tijdelijkheid waarin deze wijk in de ‘tussentijd¢verkeert?

- Welke krachten op sociaal, cultureel gebied bezit de van der Pekbuurt?

- Wat voor invloed hebben de culturele en kunstzinnige invullingen, die in de wijk plaats vinden op de bewoners?

- Hoe kan KijkRuimte een positieve bijdrage leveren aan het sociale weefsel in de wijk?

Inhoudelijke Orientatie

Er zijn twee duidelijke onderwerpen die naar voor komen in het onderzoek. Het vraagstuk rondom de sociale cohesie en een actuele ontwikkeling, namelijk de tussentijd. KijkRuimte heeft zijn twijfels wat betreft het bevorderen van de sociale cohesie in de van der Pekbuurt. Ten eerste wat is sociale cohesie en is het geen achterhaald begrip wat vroeger meer van toepassing was op een stad? Het is de bedoeling dat er goed wordt gekeken naar de wijk en het begrip en wat deze twee voor elkaar kunnen betekenen. Wat betreft actuele beleidscontext die in het onder andere te maken hebben met sociale cohesie zal ik kijken naar de fondsen en grote doelen die het stimuleren van de sociale cohesie op een hoog voetstuk plaatsen. Wat is hun beleid en welke eisen stellen zij aan een instelling zoals KijkRuikmte als het gaat het bevorderen van de sociale cohesie in een wijk. Welke soortgelijke projecten werden gefinancierd en om welke redenen werd dat gedaan?

De tussentijd is een gevolg van de stadsvernieuwing die met name plaats vind in naoorlogse wijken. Deze wijken zijn na de oorlog in een snel tempo herbouwd of ontstaan om de snel groeiende bevolking te huisvesten. De woningen bestaan grotendeels uit eengezins (portiek) woningen die anno 2010 niet meer voldoen aan de standaarden van nu. Gevolg hier van is dat woningen worden gesloopt of worden gerenoveerd wat betekent dat bewoners in het ergste geval de wijk moeten verlaten. Huizen die onbewoond wachten op de sloop worden tegenwoordig vaak gebruikt als tussentijdse oplossing voor bijvoorbeeld kunstenaars of culturele instellingen. KijkRuimte is zo’n instelling die gebruik maakt van de tijdelijkheid waarin de wijk verkeert. Nu is het misschien een goede bijkomstigheid voor kunstenaars of instellingen maar de bewoners van de van der Pekbuurt zullen binnen een aantal jaar hun huis moeten verlaten wat van invloed is op het sociale weefsel in de wijk. In deze bachelorproef zal ik de bewoners en hun ervaringen wat betreft de tussentijd onder de loep nemen.

Naast de sociale cohesie en de tussentijd zal ik onderzoeken welke krachten de wijk bezit op cultureel en sociaal gebied. Het is de bedoeling dat KijkRuimte culturele activiteiten ontwikkelt die wat kunnen beteken voor de bewoners van de van der Pekbuurt. Door middel van de wijk te verkennen, op cultureel gebied en de behoeftes te peilen, bij de bewoners zal ik onderzoeken wat voor culturele invullingen iets kunnen betekenen voor de wijk. Ik zal dit doen met behulp van 100 enquêtes en 10 half gestructureerde diepte interviews. Ik zal soortgelijke projecten onderzoeken en vergelijken met die van KijkRuimte daarnaast zal ik eerder uitgevoerde projecten bestuderen. Met andere woorden ik zal een case study uitvoeren om uitgevoerde en soortgelijke projecten te bestuderen en te gebruiken bij het ontwikkelen van nieuwe culturele invullingen in de wijk.

Ik zal aan de hand van gerelateerde literatuur het vraagstuk rondom de sociale cohesie, de tussentijd, de wijk en bewoners onder de loep nemen.